Центар за истражување на предисторијата / Center for Prehistoric Research

Ни претставува задоволство да ве известиме дека неодамна завршија теренските истражувања на археолошкиот локалитет Велушка Тумба во Пелагонија. Истражувања се спроведуваат во континуирана и долгогодишна плодна соработка меѓу Н.У. „Завод и музеј“ - Битола и Центарот за истражување на предисторијата, а во нив учествуваат Германскиот археолошки институт и Универзитетот во Базел, преку кои се изведуваат археоботанички и радиокарбон анализи.

Во текот на истражувањата се добија повеќе податоци за архитектурата, материјалната култура, стопанството и обредите на заедницата којашто ја основала оваа неолитска населба. Таа функционирала континуирано во текот на неколку стотици години во почетокот на шестиот милениум п.н.е, односно пред 8000 години. На тој начин, врз старите куќи се граделе нови, со што се формирала тумба висока околу 4 метри. Во овие архитектонски слоеви регистрирани се остатоци од десетина објекти градени еден врз друг, додека во текот на истражувањата се работеше на еден од нив. Притоа, се открија подови и ѕидови од живеалишта, како и глинени структури, керамички садови и мноштво мелници за обработка на житото кое што се одгледувало во нивите крај тумбата.

Интересен куриозитет за истражувањата се два специфични контексти од архитектонски и ритуален карактер. Имено, во рамки на Градба 13 се открија две големи неолитски печки за леб, со аплицирани глинени сандаци за мелење на житото и месење на тестото. Со олед на нивните димензии, тие претставуваат едни од најголемите неолитски печки досега откриени во Европа. Поради ваквата ексклузивност, но и поради нивната кршливост, неоподна е нивна конзервација и заштита.

Врз едната од овие печки се откри правоаголна структура во чијшто јужен агол било погребано новороденче, положено во превртен сад. Овој обред е мошне редок меѓу неолитските заедници во Европа и има значајна улога во симболичката врска и идентификација меѓу печката, куќата и садот со човечкото тело и животот. Крај печките се открија дваесетина керамички садови користени за готвење и конзумирање на храната, а дел од нив се декорирани со специфични бели орнаменти и имале репрезентативен, односно церемонијален карактер.

При истражувањата се пронајдоа и остатоци од жртвеници, модели на куќи и фигурини, што говори за симболичките претстави на првите земјоделци во Пелагонија, додека триесетината камени мелници и алатките укажуваат на дел од стопанските активности на ова неолитско население.
Покрај стандардните археолошки ископувања се прибираа и примероци за радиокарбон, археоботанички и геоархеолошки анализи, што ќе овозможи прецизно датирање на локалитетот во сите негови фази, а воедно ќе даде и темелен увид во исхраната, домашните активности, климата и природните обележја, карактеристични за оваа населба и нејзината околина.

Во моментот се подготвуваат неколку трудови со резултати од истражувањата што ќе бидат публикувани во македонски и европски списанија и на тој начин ќе му се даде поширока светска афирмација на овој значаен неолитски локалитет. Теренските истражувањата на Велушка Тумба се финансиски подржани од македонското Министерство за култура и туризам, додека лабораториските анализи од Германскиот археолошки институт.

Тукушто излезе од печат излезе нашиот труд со најновите сознанија од истражувања на предисториската наколна населба Пенелопа-Охридати на Охридското Езеро. Овој труд, публикуван во списанието Патримониум, за првпат дава детален преглед во стратиграфијата, хронологијата, архитектурата, исхраната, материјалната култура и природната околина на локалитетот. Тие се базирани на мултидисциплинарни археолошки истражувања во кои се вклучени радиокарбон, дендрохронолошки, археоботанички, зооархеолошки, геоархеолошки и типолошки анализи.

Во овој труд се прави и синтеза на досегашните сознанија од охридскиот регион, со што се потврдува дека Пенелопа-Охридати е една од трите најстари неолитски наколни населби во Европа. Тоа го истакнува фактот дека првите наколни населби во Европа биле основани токму на Охридското Езеро, што е констатирано на локалитетите Лин (истражуван од албанско-швајцарски тим) и Плоча-Миќов Град (истражуван од македонско-швајцарски тим). Во прилог на тоа оди и нашиот неодамна публикуван труд во престижното списание Archaeometry, каде се објавени и исклучително старите дати за наколната населба Плоча-Миќов Град. Со тоа се потврдува дека најстарите европски наколни населби биле формирани во охридскиот регион во првата половина на 6-от милениум п.н.е. односно при крајот на раниот неолит.

Во мултидисциплинарните истражувањата на Пенелопа-Охридати учествуваше меѓународен тим со претставници од Завод и музеј - Охрид, Центарот за истражување на предисторијата во Скопје, Германскиот археолошки институт во Берлин, Федералниот институт за технологија во Цирих, Институтот Биосенс во Нови Сад и Националниот археолошки музеј во Скопје. Тие претставуваат континуитет на плодната соработка меѓу Завод и музеј - Охрид и Центарот за истражување на предисторијата, заедно со Универзитетот во Берн и Универзитетот во Оксфорд, а која се одвиваше пред неколку години на локалитетот Плоча-Миќов Град.

За најновите сознанија од мултидисциплинарните истражувања на локалитетите Пенелопа-Охридати и Плоча-Миќов Град на Охридското Езеро, може да се прочита во двата неодамна публикувани научни трудови, достапни на следните линкови:

https://www.academia.edu/167009532/Novi_istra%C5%BEuvanja_na_predistoriskata_nakolna_naselba_Penelopa_Ohridati_New_Research_on_the_Prehistoric_Pile_dwelling_Settlement_of_Penelopa_Ohridati

https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/arcm.13046?utm_medium=article&utm_source=researchgate.net

Во март го изведовме геoфизичкото скенирање на предисториски тумби во Пелагонија и Скопско. Оваа децениска соработка со нашите полски колеги, Завод и музеј - Прилеп и Музеј на град Скопје, повторно резултираше со извонредни резултати за просторната организација на тумбите.

Првичните сознанија упатуваат на фактот дека постојат јасни регионални разлики во организирањето на неолитските и халколитските населби, особено во домен на поставувањето на рововите коишто нив ги опкружувале. Ваквите резултати, кои континуирано ги добиваме во последните десетина години, потврдуваат дека предисториските села биле планирани и мошне прецизно организирани населби со правилен распоред на куќи, некогаш заштитени дури и со шест прстени од ровови.

Беше голема чест да учествуваме со ЦИП на археолошкиот симпозиум во Австриската академија на науките. На него ги претставивме најновите сознанија од нашите истражувања на неолитот во Пелагонија и за првпат пред јавноста споделивме дел од новите откритија на археолошките локалитети Влахо, Врбјанска Чука и Велушка Тумба.

На овој симпозиум организиран од Австрискиот археолошки институт, учествуваа некои од најеминентите истражувачи на неолитот во Анадолија и Југоисточна Европа, така што беше особена привилегија да се посведочат и извонредните резултати од тековните истражувања во овие региони.

Повеќе информации за симпозиумот и програмата на следниот линк:
https://www.oeaw.ac.at/fileadmin/Institute/OEAI/userupload/OEAW-OeAI_SympNeol_Feb2026_final.pdf

Со Завод и музеј - Прилеп минатата година ја организиравме изложбата „Врбјанска Чука: зрно по зрно, погача“ и за неа подготвивме водич. Сега тој е достапен бесплатно и може да се спушти на линкот подолу.

Оваа публикација во издание на Завод и музеј - Прилеп, дава краток преглед на досегашните сознанија поврзани со десетгодишното истражување на локалитетот Врбјанска Чука. Во неа е направен избор на најбитните археолошки контексти, резултати од мултидисциплинарните анализи и најрепрезентативните артефакти, а кои воедно беа и претставени на изложбата.

Веруваме дека овој водич ќе ве запознае потемелно со Врбјанска Чука и ќе придонесе кон натамошно афирмирање на овој значаен локалитет, заедно со идните истражувања, публикации и изложби.

📸 Адам Ваго (Филдов музеј)

https://www.academia.edu/161294482/Vrbjanska_%C4%8Cuka_zrno_po_zrno_poga%C4%87a_Vrbjanska_%C4%8Cuka_grain_by_grain_a_loaf?fbclid=IwY2xjawPxR_9leHRuA2FlbQIxMABicmlkETF4YXdQdDg3U0kwZUZkN1lRc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHmBjZ4nXtTvC-b_VX8ZO2x5LDagTUI7JHo1sBdWtXqXgDZLZogcZVnlLVPG4_aem_hM-AHyv-DpJcRKloo4AB7g

Со колегите од Германија и САД ја организираме сесијата за декорирањето на предисториската керамика, а која е во рамки на следниот Собир на Европската асоцијација на археолозите. Собирот ќе се одржи од 26-ти до 29-ти август 2026 година во Атина и претставува еден од централните настани на европската археологија, каде што се презентираат тековните сознанија и се остваруваат нови соработки.

Повикот за учество на сесијата е отворен за сите археолози и рокот на пријавување апстракти е до 5-ти февруари. Во меѓувреме, на посочената адреса може да се контактираат организаторите за сите детали поврзани со темата и сесијата.

И оваа година ја организираме Летната археолошка школа заедно со нашите колеги од Универзитетот во Келн, Институтот за археологија во Тирана и Универзитетот во Нови Сад. После одличните искуства со минатогодишната школа, сметавме дека би била одлична можност македонските, албанските, српските и германските студенти заедно да учат за најновите пристапи во мултидисциплинарната археологија.

Во прилог споделуваме неколку фотографии од минатогодишната школа, а подолу може да ги прочитате сите информации и упатството за аплицирање. Рокот е до 6-ти февруари.

ARCHAEOLOGY IN THE WESTERN BALKAN; CURRENT RESEARCH METHODS

We are delighted to announce an archaeological Summer school in Pogradec, Albania, in the summer of 2026. Over two weeks, this Summer school teaches an overview of modern archaeological methods from fieldwork through material study to publication and communication to the public. The Summer school combines lectures, workshops and excursions to archaeological sites in Albania, North Macedonia and Greece. With student participants from four countries and teachers from six countries, the Summer school will foster international networks in Archaeology. Have a look at photos from our 2025 Summer school on Instagram: .

To see the 2025 program (the 2026 program will be similar), please see the Summer school website: archaeologybalkansummerschool.com. This website will constantly be updated as the 2026 program takes shape.

This Summer school is generously funded by the German Academic Exchange Service (DAAD) which covers travel, accommodation and food for participants. With funded places for 16 participants from Albania, North Macedonia, Serbia and Germany, this Summer school is open to Archaeology students from beginners (first year BA) to more advanced students (MA).

To participate in this summer school, you need to:
− be enrolled in an Archaeology degree at a university in Albania, North Macedonia, Serbia or Germany
− be familiar enough with English to follow lectures and practical instructions
− be available to participate for the entire duration of the Summer school
− have ID (passport, national ID card) that allows you to enter Albania as well as North Macedonia and Greece, where we’ll go on trips
− pass our selection process, since we’ll likely have more applicants than places

To apply for this Summer school, please email us by 6 February 2026 at [email protected] with the following materials:
− a motivation letter telling us why you would like to participate in this Summer school
− a CV with your archaeological education and work experience inside and outside of archaeology

Please note that we are dedicated to increasing diversity in Archaeology by facilitating the participation in this Summer school by students with chronic illnesses, disabilities, mental health conditions; and students with care responsibilities (children, relatives). If you have special requirements around your participation in this Summer school, please contact us early; we’ll do what we can to support you. You can either email the Summer school email address or contact individual members of the organisation team. Of course we will keep all personal information about you strictly confidential.

Organisation team:
Prof. Lorenc Bejko, University of Tirana, [email protected]
Assoc. Prof. Esmeralda Agolli, University of Tirana,
[email protected]
Dr. Edlira Andoni, Institute for Archaeology at the Academy of Sciences of
Albania, [email protected]
Assoc. Prof. Goce Naumov, Center for Prehistoric Research,
[email protected]
Kristina Penezić, University of Novi Sad, [email protected]
Dr. Jana Anvari, University of Cologne, [email protected]
Dr. Patrick Willett, University at Buffalo, [email protected]
Viktoria Fries, University of Cologne (organisational assistant for this Summer
school), [email protected]

Им благодариме на сите што помогнаа во публикувањето и промовирањето на монографијата „Со злато против смртта“ и особено на Националниот археолошки музеј што ги отвори портите на храмот на древноста, во кого заеднички го организиравме овој несекојдневен настан.

Особено ни е драго за големиот интерес на прекрасните гости кои со особено љубопитство го следеа промовирањето на ова дело и разговорот околу неговите најбитни содржини. За нив вредеше да се подготви оваа еднодневна изложба, а која веруваме ги доближи поблиску до златните апликации користени при архајските погребувања во Македонија.

За оние што не беа во можност да дојдат на овој настан, споделуваме неколку фотографии од промоцијата и изложбата со реплики на златните апликации, а кои ги изработи авторот на оваа монографија, проф. Никос Чаусидис.

📸 Милица Коцева - Национален археолошки музеј

Подготвени сме за вечерашната изложба и промоција на книгата „Со злато против смртта“ на Никос Чаусидис. Повелете во Националниот археолошки музеј во 19 часот.

📸 Милица Коцева - Национален археолошки музеј